عموى هارون براى فرونشاندن خشم مردم ، پابرهنه در آن شركت كرد ؛ « 1 » بغداد در عراق بنيان گذارى شد و بيشتر مردم عراق شيعه بودند . اگرچه بغداد در آغاز شهرى نظامى و سياسى بود ، با گذشت زمان مركزيت علمى جهان اسلام نيز بدان‌جا منتقل شد و شيعيان شهرهاى اطراف چون كوفه ، بصره ، مدائن و . . . در آن ساكن شدند و با گذشت اندك‌زمانى جمعيت انبوهى را تشكيل دادند . رفته‌رفته بعد از غيبت صغرى مركزيت علمى و مذهبى شيعه نيز به بغداد منتقل مىشود و در پرتو حكومت شيعى آل بويه در آن ، تشيّع در آن‌جا رونق بيشترى مىگيرد ، تا اين‌كه شيخ طوسى مركزيت شيعه را به نجف منتقل مىكند . ج - مناطق شيعه‌نشين در قرن سوم هجرى گستره جغرافياى شيعه در قرن سوم هجرى را از دو راه مىتوان مورد بحث و بررسى قرار داد ؛ نخست از راه تشكيل دولت‌هاى شيعى در سرزمين‌هاى اسلامى . در 250 ه . علويان در طبرستان حكومت تشكيل دادند . « 2 » در يمن در اواخر قرن سوم هجرى سادات حسنى حكومت زيديان يمن را تشكيل دادند . در سال 296 ه دولت فاطمى در شمال آفريقا تشكيل شد . « 3 » اين دولت‌ها براساس مبانى شيعه اماميه نبودند ، با اين حال وجود اين حكومت‌ها نشانگر گسترش تشيّع و حاكى از زمينه مناسب براى پذيرش آن در سرزمين‌هاى اسلامى بوده است كه اسماعيليان و زيديان از آن بهره‌بردارى كرده‌اند . راه دوم ليست مناطقى است كه ائمهء اطهار عليهم السّلام در آنها وكيل داشتند . نهاد وكالت از دورهء امام صادق عليه السّلام بنيان‌گذارى شد و در دوران امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام فعاليت اين نهاد به اوج خود رسيد . مناطقى كه در آنها وكيلان ائمه به سر مىبردند عبارتند از : اهواز ، همدان ، سيستان ، بست ، رى ، بصره ، واسط ، بغداد ، مصر ، يمن ، حجاز و مدائن . « 4 » البته تا پايان قرن سوم كوفه ، قم ، سامرا و نيشابور مهم‌ترين شهرهاى شيعى به شمار مىرفتند و فقه شيعى براساس احاديث ائمهء اطهار عليهم السّلام در آنها تدريس مىشد . البته بعد از قرن

--> ( 1 ) . امين ، سيد محسن . اعيان الشيعة ، دار التعارف للمطبوعات ، بيروت ، بى ط ، ج 1 ، ص 29 . ( 2 ) . طبرى ، ابى محمد بن جرير . تاريخ الطبرى ، دار الكتب العلميه ، بيروت ، ط دوم ، 1408 ه ، ج 5 ، ص 365 . ( 3 ) . سيوطى ، جلال الدين . تاريخ الخلفاء ، منشورات الشريف الرضى ، ط اولى ، 1411 ه ، ج ، ص 524 . ( 4 ) . رجوع شود به : پور طباطبايى ، مجيد . تاريخ عصر غيبت ، مركز جهان علوم اسلامى ، ص 119 .